Jan Hamming: ‘De tweedeling is de afgelopen tijd alleen maar groter geworden’

 Jan Hamming vindt dat de schuldenproblematiek binnen de landelijke overheid veel te weinig aandacht krijgt. ‘Als je ziet dat er honderdduizenden mensen met onoplos­bare schulden zijn, dan is dat dramatisch. Die kun je niet aan hun lot overlaten.’

Jan Hamming vertelt dat Heusden in zes jaar tijd een ‘werkloosheidsvrije gemeente’ wil worden. ‘In onze gemeente is de schuldenproblematiek een hot issue. Een belangrijke opstap is werk, en we doen er daarom alles aan om mensen zoveel mogelijk met hun talenten weer aan het werk te krijgen. We hebben bijvoorbeeld continu contact met ondernemers om bijstandsgerech­tigden aan het werk te helpen. Daar is nog veel meer uit te halen.’

Hamming (50) is sinds vier jaar burgermeester van het Brabantse Heusden, een gemeente met ruim 43.000 inwoners. Daarvoor was hij twaalf jaar wethouder van Tilburg voor onder meer financiën en sociale zaken. Hij is actief in de PvdA, is bestuurder van de beroepsvereni­ging Sociaal Raadslieden Nederland en sinds dit jaar ook voorzitter van de Raad van Toezicht van Movisie.

Onoplosbare schulden

Jan Hamming vertelt dat in Heusden ruim duizend in­woners bijstand ontvangen, ruim duizend mensen in de WW zitten en zo’n 2500 mensen in aanmerking komen voor de Heusden-pas, een kortingspas voor mensen met een minimuminkomen. ‘Je ziet dat mensen met schulden vaak ook psychisch in de problemen komen en gezond­heidsproblemen krijgen’, zegt hij en verwijst naar het onderzoek van Shafir en Mullainathan (Schaamte, 2013), waaruit blijkt dat hersencapaciteit van mensen afneemt door de schuldenstress. ‘De problematiek met mensen in onoplosbare schulden is groot. Nadja Jungmann heeft dat onderzocht en daarbij bleek dat het landelijk in de honderdduizenden loopt. Ik ben onder de indruk van de heftigheid waarmee dat in Nederland vorm krijgt, het is dramatisch. Er zijn mensen die met zulke enorme schul­den zitten, dat ze er een leven lang niet meer uitkomen. Dat kunnen we niet laten gebeuren.’

Hamming weet waar hij het over heeft. Als wethouder in Tilburg bezocht hij in 2011 voor het tv-programma Zembla 125 gezinnen in armoede en schulden. ‘Al die mensen waren door incidenten van het leven in die situatie beland. Ziekte, scheiding, faillissementen, psy­chische problemen. Het kan ons allemaal overkomen. Niemand wil in die situatie zitten. Iedereen wil zelf zijn problemen oplossen. In Nederland zijn we vaak geneigd om mensen te hospitaliseren: u heeft een probleem en dat gaan we voor u oplossen. Wat we veel minder doen is: u bent ergens goed in en ga dat vooral aanpakken.’

Twintig hulpverleners

Hamming constateerde bij die bezoeken dat de hulpver­lening veel te gefragmenteerd opereerde. ‘Ik was bij een vrouw van wie de man was overleden. Ze had kinderen met gedragsproblemen, had zelf ook psychische pro­blemen, rookte aan één stuk door. Er stonden stapels folders in de kamer die ze die week zou moeten bezor­gen. Alleen daar had ze geen tijd voor, want ze zat die week vol met twintig hulpverleners. Ze moest elke keer haar levensverhaal opnieuw vertellen, kreeg elke keer opnieuw een intakegesprek. Op mijn vraag of ze aan één iemand echt iets had, was haar antwoord: nee niemand. Dat beeld blijft altijd bij me: die rokende vrouw, die in haar kamer zat opgesloten.’

‘Alle instellingen zitten daar op een werkvloer: maatschap­pelijk werk, sociale zaken, het ouderenwerk, de jeugd­zorg’

De burgemeester vertelt gedreven over de andere aan­pak die nu vorm krijgt in Heusden. ‘Als gemeente zijn we verantwoordelijk voor de zorg, de jeugdzorg en de Parti­cipatiewet. In al die gezinnen waar ik kwam was sprake van multiproblematiek, complexe situaties. Je hebt dan geen twintig instellingen nodig die erop duiken, maar één partij die verantwoordelijk is en de regie neemt. Die op de gezinnen afgaat en zorgt dat er weer een hulp­verlener komt waar ze vertrouwen in krijgen. Eén coach, één gezin, één plan.‘

‘Als gemeente brengen we die partijen actief bij elkaar. We hebben het vroegere gemeentehuis in Drunen vrijgemaakt, en die aanpak noemen wij ‘Bij een’. Alle instellingen zitten daar op een werkvloer: maatschap­pelijk werk, sociale zaken, het ouderenwerk, de jeugd­zorg, alles wat met participatie maken heeft. Per casus hebben we een coach die de professionals met de juiste expertise erbij betrekt. We hebben gekapt in het woud aan hulpverleners die over de vloer kwamen bij mensen en dat ondergebracht bij een coach, een vertrouweling.’

Hamming vindt dat de schuldenproblematiek intussen bij de landelijke overheid veel te weinig aandacht krijgt. Hij wijst op het rapport ‘Belastingdienst, een bron van armoede’, dat Sociale Raadslieden Nederland in 2014 publiceerde, maar dat politiek nog weinig effect sorteer­de. ‘Daaraan zie je dat er binnen het rijk weinig gebeurt. Gemeenten zijn wel in gesprek met de Belastingdienst. Een voorstel is bijvoorbeeld dat een gemeenteambte­naar in direct contact staat met de belasting en schuld­regelingen kan afspreken. Elke casus is maatwerk. Laat de gemeente dan ook contact hebben met de Belasting­dienst: hoe lossen we dit samen op?’

Staatssecretaris Klijnsma (Sociale Zaken) wijst ook op de vele gemeenten, die nogal willekeurig allerlei uitslui­tingsgronden hanteren voor de toelating tot schuldhulp.

‘Daarin heeft ze ook gelijk, maar het is te makkelijk om de bal alleen maar bij de gemeentes te leggen. Heus­den hanteert geen uitsluitingsgronden. We proberen steeds op maat te kijken of we mensen kunnen helpen. Kijk naar de persoon, personen verschillen en ongelijke gevallen moet je ongelijk behandelen. Het is verkeerd om ongelijke gevallen met uitsluitingsgronden gelijk te proberen te behandelen.’
‘Een volgend kabinet moet echt de schuldenproblema­tiek in dit land aanpakken. Dat is een topprioriteit. Dit kun je niet zo laten lopen, want dan creëer je een nieuwe onderklasse. De tweedeling in de samenleving is de afgelopen tijd alleen maar groter geworden.’

Is de omslag van de overheid die de burger als calcu­lerende fraudeur benadert naar een overheid die werkt op basis van vertrouwen belangrijk?

‘Je moet wel op basis van vertrouwen kunnen werken, maar ook scherp zijn tegenover mensen die die zich ont­trekken aan de regels en de rechtsstaat. Ik ben erg voor het aanpakken van fraude. Mensen die in de problemen zitten, moet je helpen, maar mensen die misbruik ma­ken, mogen wat mij betreft veel harder worden aange­pakt. In Heusden hanteren we ook een strenger beleid: als mensen met een uitkering frauderen, kun je die ook gewoon 100 procent stoppen.’

Maar je zei ook: het kan ons allemaal overkomen. Laten we eens kijken naar de talenten in plaats van mensen alleen te hospitaliseren.

‘Je moet mensen vertrouwen geven en ze moeten zelf ook kunnen vertrouwen. Van daaruit kunnen ze kijken naar waar ze goed in zijn. In Nederland redeneren we vaak: u heeft een probleem, u kunt dus nu even niks.’ Hamming schetst de situatie van een man, die werkloos was, een half jaar vast zat en in een vervuild huis woon­de. ‘Hij had drie kinderen voor wie hij alles deed. We hebben hem in contact gebracht met Talent2Work, die hem aan werk hielpen en hij doet het nu heel aardig. Zijn kinderen kom ik overal tegen, als vrijwilliger, als coach, bij het vluchtelingenwerk. De man is opgebloeid, in het gezin zit een enorme kracht. De man werd eerder alleen maar op zijn beperkingen aangesproken, maar dat hebben ze bij Talent2Work omgedraaid. Je kunt mensen helpen door ze een zetje te geven.’

‘Sinds twee jaar hebben we hier een maatjesproject waarbij allerlei mensen uit de gemeente en het bedrijfs­leven coach zijn van een werkzoekende. Wij proberen er alle ondernemers bij te betrekken, zij weten immers het beste wat de arbeidsmarkt vraagt. Zo’n 100 mensen zijn nu coach van een werkzoekende en dat is een complete vervanging van de vroegere re-integratiesector. Wij heb­ben tenslotte zelf allemaal uitgebreide netwerken. Het is een hele directe vorm van begeleiding, die wel wat tijd kost maar ook veel oplevert. Als college hebben we bijvoorbeeld zo’n 30 mensen aan het werk geholpen.’

Dit interview is geschreven door Martin Zuithof en gepubliceerd in het magazine Armoede en Schulden Nederland uit

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *